Spelen is serieus! Ontwikkeling van kinderen, educatief spelen, babyhersenen

Spelen is serieus! Ontwikkeling van kinderen, educatief spelen, babyhersenen

Annette Karmiloff-Smith PhD, FBA, FMedSci, MAE

Denk maar niet dat je kind 'alleen maar speelt'. Spelen is fundamenteel voor de ontwikkeling van je kind. Ontdek waarom spelen even belangrijk, of zelfs nog belangrijker dan lezen, schrijven en rekenen is.

Veel ouders beschouwen spelen als iets waarmee hun kinderen zich alleen vermaken, iets waarmee ze hun tijd vullen. Hoe vaak zeggen we niet: "O, hij is gewoon lekker aan het spelen". Maar is er is niks 'gewoons' aan. We durven zelfs beweren dat spelen minstens even belangrijk, of zelfs nog belangrijker dan lezen, schrijven en rekenen is!

Rollenspel

Het spelen van kinderen heeft een enorm belangrijke rol bij hun verwerving van sociale, emotionele en intellectuele vaardigheden en bij de ontwikkeling van hun taalvaardigheid. Door te spelen begrijpt je kind sneller complexe concepten zoals grootte, vorm, zwaartekracht, gewicht, stijfheid en flexibiliteit. Je zult merken dat dit leerproces al in de eerste maanden na de geboorte begint. Spelen zorgt ook voor de ontwikkeling van de fijne en de grove motoriek. Je kind ontwikkelt zijn spieren om te kunnen klimmen, rennen en zware dingen vast te houden. Bij het spelen ontdekken kinderen niet alleen welke eigenschappen voorwerpen hebben; ze worden er ook inventief van, ze gebruiken hun verbeeldingskracht, creativiteit, en leren probleemoplossend te denken. Het kan fascinerend zijn om te zien hoe ingewikkeld het spel van zo’n kleintje is. Spelen is dus cruciaal voor een gezonde geestelijke en lichamelijke ontwikkeling en het helpt kinderen om de wereld steeds beter te begrijpen. Toch kan je je afvragen hoe twee blokjes over de grond voortduwen alsof het auto’s zijn en er luid "vroem, vroem" bij roepen, er in hemelsnaam toe kan bijdragen dat er belangrijke lange termijnverbindingen ontstaan in de hersenen van zo’n kleintje. Waarschijnlijk had je geen flauw idee dat spelen zo’n belangrijke functie kon hebben. Laten we daarom het spelen eens ontleden en onderzoeken wat ten grondslag ligt aan die ogenschijnlijk doelloze activiteiten waar kinderen de eerste jaren van hun leven grotendeels mee bezig zijn.

Wanneer begint het spelen?

Soms is het lastig om verschil te zien tussen spelen en ontdekken. Bijvoorbeeld wanneer een baby herhaaldelijk educatief speelgoed op de grond gooit vanuit zijn kinderstoel! Is hij aan het spelen, probeert hij je te irriteren of experimenteert hij met de zwaartekracht? Waarschijnlijk is het een combinatie van alle drie, maar spelen is zo belangrijk voor de ontwikkeling, dat je het spelelement van een activiteit niet moet onderschatten. Het ligt eraan hoe je spelen definieert, maar naar onze mening beginnen baby’s al rond hun derde levensmaand te spelen. Zij kunnen uren proberen om speeltjes aan te raken die aan een mobiel boven hun bedje hangen of om hun eigen teentjes vast te pakken. Deze, op het oog doelloze, bezigheden verbeteren de oog-handcoördinatie en zorgen ervoor dat er in de hersenen van de baby nieuwe verbindingen ontstaan tussen de visuele cortex en de motorische cortex. Verbindingen binnen en tussen de hersengebieden zijn essentieel voor de ontwikkeling. Baby’s worden door het spelen ook natuurkundige onderzoekertjes: ze ontdekken verschillen in het gewicht, de grootte en vorm van voorwerpen en educatief speelgoed. Bovendien komen ze erachter dat deze dingen geluid maken als je ermee op een oppervlak slaat. Neem even de tijd om te zien hoe hard je baby zich concentreert en steeds probeert om zijn grip aan te passen aan elk nieuw voorwerp. Kijk maar hoe blij hij kijkt als hij eindelijk iets vast heeft, al is het maar voor even. Door zijn plezier bij zulke successen, komt er een chemisch stofje in zijn hersenen vrij, zogenaamde endorfines, die hem een rustig en tevreden gevoel geven.


Doen-alsof spel

Vaak maken psychologen onderscheid tussen twee soorten spel: functioneel spel en doen-alsof spel. Bij functioneel spel worden voorwerpen gebruikt voor het doel waarvoor ze zijn gemaakt, zoals het grijpen van speeltjes aan een mobiel, het rollen van een bal en het bouwen van torens en bruggen. Maar doen-alsof spel is veel boeiender. Daarbij bedenkt je kind niet alleen een heel verhaal bij zijn brug of toren; vanaf 18 maanden gaat hij ook voorwerpen gebruiken voor doelen waarvoor die normaliter niet gebruikt worden. Zo kan hij een banaan pakken en doen alsof het een telefoon is en vervolgens een heel gesprek voeren via de banaan! Op die manier veranderen gewone voorwerpen soms in educatief speelgoed. Hij kan ook doen alsof een van zijn vingers een hond is en die vinger tegen een andere vinger, die een kat is, laten praten! Hoe komt het dat een kind kan doen alsof het ene voorwerp het andere is en zelfs hele conversaties kan voeren terwijl hij niets in handen heeft? Psychologen denken dat dit een enorme sprong vertegenwoordigt in de ontwikkeling van cognitieve vaardigheden van kinderen: het vermogen tot symbolisch denken. Neem het voorbeeld van de banaan en de telefoon. Wanneer het kind eenmaal de overeenkomst in vorm heeft ontdekt, moet het eerst alle andere dingen die hij over bananen weet opzij zetten of afbakenen in zijn hersenen (zoals: ze zitten in een tros, je kan ze eten, ze maken geen geluid). Daarna moet hij aan de banaan de eigenschappen toeschrijven die hij kent van telefoons (zoals: ze gaan over, je kan ze gebruiken om met mensen te praten die niet aanwezig zijn), zodat hij kan gaan doen alsof. Het belangrijkste is dat het kind in staat is om een nieuwe, maar tijdelijke, denkbeeldige voorstelling in zijn hersenen te maken die hij af moet scheiden van zijn bestaande mentale beelden van de echte wereld. Vanaf dat moment kan hij in zijn innerlijke 'alsof'-wereld leven, waar de banaan een telefoon is. Tijdens het spel zal je zien dat het kind de banaan nooit opeet zolang het nog de rol speelt van een telefoon! En toch verdwijnen de echte eigenschappen van voorwerpen, dus wat hij van bananen weet, niet uit het geheugen van het kind tijdens zijn spel. Als hij klaar is met spelen, peuzelt hij de banaan met smaak op! Sommige psychologen zeggen dat deze 'alsof'-wereld een belangrijke voorloper is van het begrip van oudere kinderen van de betekenis van het woord 'als' in hypothetische stellingen zoals: 'als honden vleugels hadden, zouden ze kunnen vliegen'. De babyhersenen moeten complexe, dynamische mentale activiteiten verrichten om een ogenschijnlijk simpel doen-alsof spelletje te spelen.

Alhoewel kinderen rond 2 jaar al doen-alsof spelletjes spelen, kunnen ze dat tot vijfjarige leeftijd, en zelfs nog langer, blijven doen. Het belangrijkste zijn de mentale activiteiten die de hersenen moeten verrichten voor het spel: het kind moet een mentale voorstelling maken van de verschillende hoofdpersonen en voorwerpen van zijn spel en onthouden welke rollen hij die heeft gegeven. Het is een goede oefening voor het werkgeheugen. Zo kan het kind twee dezelfde poppen nemen en besluiten dat de een de mama is en de andere een pasgeboren baby, of dat een kraal een stukje chocola is en een blok hout een bus. Als hij dat eenmaal heeft bedacht, moet het kind die rollen tijdens het hele spel in stand houden. Geen makkelijke taak voor een peuter, want vaak lijken de voorwerpen die hij gebruikt op zich helemaal niet op de dingen die ze wat hem betreft nu symbolisch voorstellen.

Als ze ongeveer twee of tweeënhalf jaar zijn, gaan kinderen vaak een verhaal vertellen bij hun spel. Dat verhaal hebben ze of zelf verzonnen, of ze spelen een gebeurtenis na die ze moeilijk te begrijpen vonden of waar ze sterke emoties bij voelden. Om dat te kunnen doen moeten ze de volgorde van de gebeurtenissen in het verhaal in de gaten houden. Dus als je naar je kind kijkt wanneer het ogenschijnlijk doelloos speelt, luister dan goed naar het sprookjesachtige verhaal dat je kind er half binnensmonds bij vertelt. Dat verhaal doet een enorm beroep op zijn geheugen, zijn fantasie en zijn taalvaardigheid.

Wist je dat kinderen vaak twee verschillende soorten taal gebruiken terwijl ze spelen? Tijdens een interessant onderzoek in de Verenigde Staten werden groepjes kinderen die een doe-alsof spel speelden geobserveerd en werd hun taalgebruik vastgelegd. Dit onderzoek toonde aan dat kinderen twee verschillende manieren gebruiken om precies dezelfde informatie over te brengen, afhankelijk van of ze een rol speelden tijdens hun spel of commentaar leverden bij hun spel. Ze gebruikten bijvoorbeeld één vorm van de toekomende tijd wanneer ze een van de personages van hun spel waren: "Nu ga ik naar het park", maar als ze even buiten het spel traden om commentaar te leveren bij een gebeurtenis, gebruikten ze een andere vorm van de toekomende tijd om een vergelijkbare boodschap over te brengen ("Nu ga ik de andere pop pakken, zodat de papa thuis kan komen"). Omdat het zo consistent gebeurde, concludeerden de wetenschappers dat kinderen met verschillend taalgebruik aangeven wanneer ze in het doen-alsof spel zitten en wanneer ze uit het spel stappen om verschillende personages of gebeurtenissen te creëren, ook al gaat het vaak om dezelfde inhoud. Dat zijn belangrijke aanwijzingen hoe kinderen taalkundig aangeven dat ze bezig zijn met een doen-alsof spel. Tijdens zo’n spel kunnen de beperkingen van de werkelijkheid worden opgeheven, waardoor ze kunnen opgaan in de innerlijk opgebouwde wereld van het spel. Tijdens het doen-alsof kunnen mensen dus vliegen, vogels praten, een potlood kan worden gekookt en worden opgegeten en denkbeeldig water kan langzaam worden opgedronken door een meetlat die tijdelijk een rol speelt als rietje. Stel je voor hoe de hersenen van je kind al die nieuwe, tijdelijke, mentale beelden in stand moeten houden zonder daarbij de bestaande beelden uit te wissen die bij de werkelijkheid horen.

Het doen-alsof spel biedt eindeloze mogelijkheden. Denk nooit dat je kind iets onzinnigs speelt. Hij gaat in feite te werk als een toneelschrijver: hij bedenkt en structureert een verhaallijn en speelt verschillende rollen. Zo creëert hij zelf allerlei uitdagingen voor zijn verbeeldingskracht en intelligentie.


Spelen en de emotionele ontwikkeling van kinderen

Spelen is enorm belangrijk voor de emotionele ontwikkeling van kinderen. Vaak gaan kinderen aan de slag met een lastig probleem, zoals de geboorte van een zusje of broertje, door het te verwerken binnen de veilige privéwereld van hun spel. Kindertherapeuten maken vaak gebruik van spelletjes om getraumatiseerde kinderen te helpen. Als ouder ontdek je vaak beter welke angsten en zorgen je kind heeft door hem terwijl hij speelt van een afstandje te observeren, dan door directe vragen te stellen. Vraag dus niet: "Ben je verdrietig?". Dan moet hij in woorden uitleggen wat hij voelt, en dat kan hij nog lang niet in deze fase van zijn ontwikkeling. Je kan erachter komen wat zijn diepere gevoelens zijn door hem zorgvuldig te observeren tijdens zijn spel. Door met knuffels te spelen kan hij bijvoorbeeld zijn woede en jaloezie kwijt. Daarom is het verstandig om een babyknuffel voor je peuter te kopen als je opnieuw in verwachting bent. Berisp je peuter niet als je ziet dat hij tegen zijn knuffel staat te schreeuwen of de knuffel slaat. Dit is namelijk een juist een gezond teken; hij probeert zijn nieuwe emoties te begrijpen en te leren beheersen. Daarbij richt hij zijn angsten op zijn denkbeeldige wereld en houdt hij die weg van de echte baby in de echte wereld. Kinderen gebruiken het spelen ook om uit te dokteren wat de sociale conventies zijn. Ze laten hun poppen allerlei maatschappelijke rollen spelen zoals leraar, treinmachinist, papa, mama, baby en politieagent. Zo ontdekken ze hoe die rollen verschillen en beginnen ze geleidelijk aan te begrijpen welke plek zij zelf hebben in hun steeds groter wordende sociale wereld.

Dus als je je kind de volgende keer bezig ziet met iets dat je vroeger beschouwde als 'gewoon spelen', probeer hem dan eens te observeren met deze nieuwe kennis in het achterhoofd. En realiseer je hoeveel slimme verbindingen er op dat moment worden gelegd in zijn zich razendsnel ontwikkelende hersenen.

Misschien vind je dit ook interessant:

Babyspelletje: vangen

  • Locatie

    Binnen of buiten

  • Promoot

    Motorische vaardigheden

  • Wat je nodig hebt

    Zachte ballen van verschillende groottes, kleuren en structuren

Luiers

Pampers® Baby-Dry Pants

Tot 12 uur lang droog in een gemakkelijk verwisselbaar broekje.